Amerika’nın en tartışmalı savaş uçağı F-35 Lightning II, değişen siyasi ve bütçe baskıları nedeniyle birçok müttefikin alımlarını yeniden değerlendirmesiyle yeniden gündemde.
F-35 Kimde var ?
Amerika Birleşik Devletleri, üç farklı versiyonda 600’den fazla uçakla programın ana müşterisi olmaya devam ediyor: Hava Kuvvetleri’nin F-35A’sı, Deniz Piyadeleri’nin kısa kalkış ve dikey iniş yapabilen F-35B’si ve Donanma uçak gemilerinde bulunan F-35C’ler.
ABD müttefikleri arasında Japonya, modifiye edilmiş Izumo sınıfı helikopter muhriplerine konuşlandırılması beklenen 42 F-35B de dahil olmak üzere 147 jetle ikinci en büyük operatör olmaya hazırlanıyor. Bu hamle, Tokyo’nun Çin’in bölgesel hedeflerine karşı koymak için daha geniş kapsamlı savunma hamlesinin bir parçası.
Güney Kore, mevcut 40 F-35A filosunu 60’a çıkarırken, Avustralya sipariş ettiği 72 uçağın tamamını teslim aldı.
İsrail, Orta Doğu’daki tek operatör olmaya devam ederken, İngiltere, İtalya, Hollanda, Danimarka ve Norveç gibi NATO üyeleri uçaklarını teslim aldı ve ek teslimatları bekliyor. Almanya ve Belçika da dahil olmak üzere diğer NATO ülkeleri de sipariş verdi.
ABD’den F-35 Satın Alan Ülkeler
ABD’den F-35 Lightning II savaş uçağı satın alan veya sipariş veren ülkeler, genellikle NATO müttefikleri ve yakın ABD ortaklarından oluşmaktadır. Program, 19 müttefik ülke tarafından desteklenmekte olup, toplamda 20’den fazla ülke sipariş vermiştir. Aşağıda, güncel verilere göre (Kasım 2025 itibarıyla) satın alma veya sipariş onaylanmış ülkelerin listesi verilmiştir. Liste, Wikipedia, Lockheed Martin resmi sitesi ve diğer güvenilir kaynaklardan derlenmiştir. Not: ABD kendisi geliştirici ülke olarak hariç tutulmuştur. Bazı ülkeler teslimat almışken, diğerleri sipariş aşamasındadır.
| Ülke | Sipariş Edilen Adet (Tahmini) | Teslim Alınan Adet (Yaklaşık) | Notlar |
|---|---|---|---|
| Avustralya | 72 | 72 | Tamamı teslim edildi. |
| Belçika | 34 | 0 | Sipariş onaylandı, teslimat bekleniyor. |
| Birleşik Krallık | 138 (potansiyel) | 40+ | F-35B varyantı, uçak gemisi uyumlu. |
| Çekya | 24 | 0 | 2024’te anlaşma imzalandı. |
| Danimarka | 27 | 10+ | NATO üyesi, teslimat devam ediyor. |
| Finlandiya | 64 | 0 | 2023’te sipariş verildi. |
| Almanya | 35 | 0 | NATO üyesi, sipariş onaylandı. |
| Hollanda | 52 | 20+ | Geliştirme ortağı. |
| İsrail | 75+ | 50+ | Orta Doğu’daki tek operatör. |
| İtalya | 90 | 20+ | Geliştirme ortağı. |
| Japonya | 147 | 40+ | En büyük ihracat müşterisi. |
| Kanada | 88 | 0 | 2025’te 13.3 milyar dolarlık anlaşma. |
| Norveç | 52 | 20+ | NATO üyesi, kutup koşulları için optimize. |
| Güney Kore | 60 | 40 | Filo genişletiliyor. |
| Polonya | 32 | 0 | NATO üyesi, sipariş onaylandı. |
| Romanya | 32 | 0 | NATO üyesi, sipariş onaylandı. |
| Singapur | 12 (F-35B) | 0 | 2020’de onaylandı, ek 8 opsiyonel. |
| İsviçre | 36 | 0 | 2022’de referandumla onaylandı. |
Ek Notlar:
Yasaklanan Ülkeler: Türkiye (S-400 nedeniyle iptal), BAE, Katar, Suudi Arabistan (önceki), Mısır (güvenlik endişeleri nedeniyle).
Toplam: Yaklaşık 900+ F-35, 19 müttefik ülkeye teslim edildi; 1.700+ daha sipariş bekliyor.
Potansiyel Gelecek Satın Alımlar: Suudi Arabistan (48 adet için görüşmeler, Kasım 2025’te Trump onayı bekleniyor), Fas (ilgi var, anlaşma yakın) ve Portekiz (kararsız).
Türkiye’nin F-35 Programından Çıkarılması ve Güncel Durum
Türkiye, F-35 Lightning II programının kurucu ortağı olarak 2002’de katılmış ve 100 adet F-35A uçağı sipariş etmişti. Üretimde %7 paya sahipti (gövde, iniş takımı, kokpit gibi kritik bileşenler). Ancak 2019’da Rusya’dan S-400 hava savunma sistemi alımı nedeniyle ABD, Türkiye’yi programdan çıkardı. Bu karar, NATO uyumu ve teknoloji güvenliği endişeleriyle CAATSA yaptırımları çerçevesinde alındı.
İptalin Nedenleri
- S-400 Alımı ve Güvenlik Riski: 2017’de imzalanan 2.5 milyar dolarlık anlaşmayla Rusya’dan 4 batarya S-400 alındı. ABD, sistemin F-35’in stealth (gizlilik) teknolojisini tarayabileceğini ve Rusya’ya veri sızdırabileceğini iddia etti. S-400’ler NATO sistemleriyle uyumsuzdu.
- Yaptırım Yasası (CAATSA): 2017’de kabul edilen yasa, Rusya’dan savunma alımı yapan ülkelere otomatik yaptırımlar getiriyordu. ABD, Patriot gibi alternatifler sunsa da Türkiye ısrar edince programdan çıkarma kararı aldı.
- Diplomatik Gerilim: Doğu Akdeniz, Suriye ve İsrail ilişkileri gibi faktörler rol oynadı. ABD, Türkiye’yi “güvenilmez müttefik” olarak gördü.
İptal Süreci
| Tarih | Olay | Detaylar |
|---|---|---|
| 2017 | S-400 Anlaşması | Rusya ile sözleşme imzalandı; teslimat 2019’a ertelendi. |
| 2018 | Teslimat Durdurma | ABD, eğitim ve yedek parça sevkiyatını kesti. |
| 2019 Temmuz | Resmi Çıkarma | Beyaz Saray, programı feshetti; 6 hazır uçak ABD’ye devredildi. |
| 2019 Aralık | CAATSA Yaptırımları | Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) ve yetkililere mali kısıtlamalar. |
| 2020 NDAA | Yasal Yasak | Ulusal Savunma Yasası, S-400’ler elden çıkarılana kadar F-35 transferini engelledi. |
| 2021 | Tam Ayrılık | Anlaşma feshedildi; Türkiye’nin üretim payı diğer ülkelere dağıtıldı. |
- Maliyet: Türkiye, 1.4 milyar dolar ön ödeme yaptı. 6 uçağın değeri ~500 milyon dolar; kalan tazminat için ABD’de dava sürüyor (henüz sonuçlanmadı).
Sonuçlar
- Askeri: F-35 kaybı, Türk Hava Kuvvetleri’ni 4. nesil F-16’lara bağımlı kıldı. Alternatif olarak F-16 modernizasyonu (40 yeni Blok-70, 79 kit) onaylandı (6.7 milyar dolar, 2024), ancak Kasım 2024’te modernizasyon vazgeçildi. Yerli KAAN (MMU) projesi hızlandı: İlk uçuş 2025-2026 hedefi, seri üretim 2030.
- Ekonomik: Üretimden 1.5 milyar dolar iş kaybı. S-400’ler depoda kaldı (aktive edilmedi, NATO üyeliğini riske atmamak için).
- Diplomatik: İlişkiler gerildi; Yunanistan ve İsrail gibi müttefikler lehine güç dengesi kaydı. Ege’de Yunanistan’ın Rafale ve F-35 alımları Türkiye’yi geride bıraktı.
Güncel Gelişmeler (2025)
2025’te Trump’ın ikinci dönemiyle ilişkiler yumuşadı. S-400 sorunu “çözülmüş” kabul ediliyor (aktive edilmemesi nedeniyle). Dönüş için somut adımlar atılıyor:
- Temmuz 2024: F-16 anlaşması onaylandı, ancak Türkiye F-35’e öncelik istedi; F-16 paketi revize edildi (modernizasyon vazgeçildi).
- Kasım 2024: Milli Savunma Bakanı Yaşar Güler, TBMM’de “ABD’den üretim payımızı ve 40 adet F-35 istiyoruz” dedi. S-400 için “sıkıntı kalmadı” vurgusu.
- Mart 2025: ABD medyası (Fox News), Trump’ın CAATSA’yı kaldırıp F-35’e dönüşü planladığını yazdı. Erdoğan-Trump görüşmesi olumlu geçti.
- Şubat 2025: ABD Kongresi raporu, Türkiye’nin programdaki rolünü vurguladı; üretim aksamalarının maliyeti arttığını belirtti. Dönüş “yeniden gözden geçirilebilir”.
- Kasım 2025 (Son): Erdoğan, Azerbaycan dönüşünde “F-35 için Trump’la güzel adımlar attık; sözler yerine getirilsin” dedi. ABD Büyükelçisi Tom Barrack, “Yıl sonuna kadar somut gelişme bekliyorum” açıklaması yaptı. F-16 fiyatı yükseldi, F-35 öncelikli hale geldi. X’te (eski Twitter) tartışmalar, dönüşün Eurofighter alımıyla paralel olabileceğini gösteriyor (örneğin, Katar’dan ikinci el Typhoon’lar).
- Engeller: İsrail’in muhalefeti devam ediyor (F-35’i “bölgede Türkiye’ye vermeyin” baskısı). Dönüş, S-400’lerin tam elden çıkarılmasına bağlı. Tahmini: 2026’da ilk teslimat mümkün.
Genel Değerlendirme:
İptal, Türkiye’yi KAAN gibi yerli projelere itti (güçlü bir kazanç). Dönüş olursa, 40 F-35 (~15-16 milyar dolar, mühimmat dahil) ve üretim payı geri alınabilir. F-16’lar ara çözüm, Eurofighter (44 adet, 10.7 milyar dolar) ise 4.5 nesil takviye. Veriler dinamik; resmi duyurular için MSB ve ABD Savunma Bakanlığı’nı takip edin.
Kaynak: Musitem Haber
